Әр ойыншыда 9 отау, әр отауда 9 құмалақтан — барлығы 162.

Кезегіңде өз отауыңды таңдайсың. Құмалақтар сағат тіліне қарсы бір-бірден таралады; бірінші құмалақ сол отаудың өзіне қалады.

Отауда жалғыз құмалақ болса — ол көрші отауға жылжиды.

Соңғы құмалақ қарсыластың отауын жұп санға толтырса — бәрін қазаныңа аласың.

Соңғы құмалақ отауды дәл 3-ке толтырса, ол тұздыққа ⭐ айналады — оған түскен әр құмалақ саған кетеді.

Тұздық бір рет қана алынады; қарсыластың 9-отауынан тұздық жасауға болмайды.

Қазанында 82 не одан көп құмалақ жинаған ойыншы жеңеді.

Тоғызқұмалақ — қазақ халқының ежелден ойнап келе жатқан ұлттық ой ойыны. Оны «дала шахматы» деп те атайды.

Ойын есеп пен зердені, алдын ала ойлап, жоспарлай білуді шыңдайды. Сондықтан оны бала кезден ойнату ұрпақтың ой-өрісін дамытады деп саналады.

Дәстүрлі түрде ағаш тақтаға, 18 отау мен екі қазаннан жасалып, 162 құмалақпен ойналады. Әр жүріс — кіші жұмбақ: қай отаудан бастасаң, есебің сонша өзгереді.

Бүгінде тоғызқұмалақ бойынша жарыстар өтіп, ол қайта жанданып келеді. Бұл нұсқа — сол асыл мұраны алақаныңа, өз тіліңде қайтару талпынысы.